Edmond Panariti: Shteti të mos ta lërë në rënie të lirë bujqësinë, por ta stimulojë dhe ta mbrojë atë.

Intervista e Deputetit të LSI-së, Edmond Panariti për Report TV

Në gjykimin tuaj në çfarë situate është mjedisi? Flitet shumë por çfarë ndodh konkretisht?
Së pari unë do të thoja që tema e mjedisit në tërësi është kthyer tashmë në një temë qendrore publike por edhe politike. Nuk mund të mendohej në vitet ’90 për shembull që kjo temë të zinte një pozicion kaq qendror në opinionin publik por edhe në platforma politike. Madje unë jam i sigurt që në zgjedhjet e ardhshme qofshin ato lokale, qofshin ato të përgjithshme, do të jetë temë qendrore.

Për shkak edhe të zhvillimit…
Edhe për shkak të zhvillimit. Njerëzit po bëhen të ndërgjegjshëm që nuk mund të ketë zhvillim të qëndrueshëm dhe ekonomik pa një mbrojtje dhe ruajtje të mjedisit. Prandaj kjo është kthyer në një temë qendrore. Ju po e shikoni që edhe zhvillimet urbane kanë në përgjithësi prioritet kryesisht ruajtjen e mjedisit, menaxhimin e mbetjeve, mjediset e gjelbërta të cilët gjithmonë e më shumë në para kushte të çdo lloj investimi që bëhet në infrastrukturë. Nuk ka më investime në infrastrukturë, nuk ka më investime në biznes pa një vlerësim të impaktit mjedisor. Kjo është tashmë e ligjëruar. Pra praktikisht të gjitha bizneset duhet të respektojnë në mënyrë strike të gjitha standardet e ruajtjes së mjedisit dhe janë të detyruar me ligj që përpara investimit të paraqesin një impakt mjedisor që mund të ketë investimi i tyre të paktën në zonën ku do të investohet. Kjo është një arritje jashtëzakonisht shumë e madhe. Mendoj se që sfidat do të jenë akoma më të mëdha. Problem i hapur tek ne mbetet menaxhimin i mbetjeve urbane. Aq me tepër që tashmë qendrat urbane gjithmonë e më tepër po shtohen. Kemi një spostim edhe të popullsisë rurale drejt qendrave urbane. Presioni është shumë i madh.
Dhe kur themi për presion jo vetëm presion demografik, por edhe të shkarkimit të mbetjeve. Pra këto kërkojnë një administrim sa më adekuat, të qëndrueshëm dhe principi duhet të jetë riciklimi. Pra që mbetjet të mosbesimi jenë mbetje por të jenë lëndë e parë që të futen në një cikël riciklimi dhe njëkohësisht ruhet mjedisi dhe valorizohen dhe përdoren. Prandaj simbolika e kësaj dite këtë simbolizon. Në radhë të parë ndërgjegjësimin e opinionit publik. Ndërgjegjësimin e brezit të ri në radhë të parë, të nxënësve të shkollave, të cilët të mund të përqafojnë një përqasje miqësore ndaj mjedisit dhe ajo që është kryesore, mbrojtja e mjedisit fillon që nga brenda banesës sonë. Pra duhet të ndërgjegjësohemi që gradualisht klasifikimin e mbetjeve ta bëjmë që në banesë në mënyrë që kur të depozitohen, të depozitohen ashtu siç janë në standardet e Europës në kontenierë të veçantë, gjë që lehtëson dhe procesin e riciklimit dhe të valorizimit të mbetjeve.

Ju thatë që edhe në zgjedhje do të jetë çështje kryesore. Por kemi të bëjmë me një çështje mundësie, sjellje qytetare apo kemi të bëjmë me probleme të cilat janë serioze të cilat lidhen ndoshta me ligjet apo mënyrën sesi funksionojnë ato që janë institucionet kryesore?
Unë mendoj që presioni më i madh është presioni qytetar. Dhe kjo i detyron ligjvënësit që gjithmonë e më tepër të nxjerrin akte normative, nisma ligjore në mënyrë që t’i përgjigjen pritshmërisë qytetare. Besoj se pjesa më e madhe e opinionit publik e dinë që tashmë pjesa më e madhe e patologjive, ka prejardhje nga mjedisi, nga ndotjet e ajrit, nga ndotjet e ujit, nga ndotjet e tokës, nga ndotjet e ushqimit që është pjesë e mjedisit. Për këtë arsye ata kërkojnë nga ligjvënësit, nga autoritetet ekzekutive që të adoptojnë një kuadër normativ të njësuar mundësisht me Bashkimin Europian dhe masa në mënyrë që mbetjet të mos depërtojnë në zinxhirin ushqimor dhe të mos ekspozohen tek qytetarët dhe të mos bëhen shkak natyrisht i pasojave të dëmshme në mjedis por edhe në shëndetin publik. Pra kësaj pritshmërie qytetare i duhet paraprirë me nisma ligjore, me përafrim gradual të legjislacionit mjedisor me atë të BE-së. Dhe ajo që është më kryesore, të fusim një sistem të qëndrueshëm të menaxhimit të mbetjeve. Qëllimi duhet të jetë që mundësisht landfillet të cilët për mendimin tim të vazhdojnë të jenë edhe për njëfarë kohe sistemi kryesor i administrimit të mbetjeve, të reduktohen dhe mundësisht i gjithë menaxhimi i mbetjeve të kthehet në një cikël dhe shfrytëzimi si lëndë e parë. Por kjo do kërkojë kohën e vet, do kërkojë nisma ligjore, do kërkojë përafrim të legjislacionit, do kërkojë sigurisht edhe fonde.

Ndalemi pak tek bujqësia. Sigurisht që ka interes sepse jemi edhe në sezonin e prodhimeve. Si ju duket ky sezon?
Unë mendoj problemi më i madh i bujqësisë nuk është thjesht të prodhosh. Bujqësia prodhon. Gradualisht bujqësia po fillon të organizohet. Tashmë kemi edhe bashkimin e fermerëve. Pra po dalim nga traditat e fermave të vogla të cilat nuk ishin konkurruese. E shumta që bënin, dilnin buzë rrugës dhe natyrisht ishin ato që unë i quaj ferma të mbijetesës. Tashmë kemi organizimin e fermerëve. Është një organizim jo i imponuar por është një organizim i kondicionuar nga kostoja e prodhimit që imponon bashkimi i fermerëve. Kemi shembuj të suksesshëm për shembull të Xarës që prodhojnë mandarina dhe agrume ku shumë fermerë natyrisht që janë në mënyrë të imponuar. Ato janë aksionerë, nuk kemi të bëjmë me kooperatizëm të kohës së Enverit, një bashkim i cili bëhet në emër të uljes së kostos dhe rritjes së konkurueshmërisë së produktit. Dhe e njëjta gjë po ndodh edhe në fushat e Myzeqesë ku ne kemi praktikisht bashkim të fermerëve rreth kulturave të veçanta rreth specit apo luleshtrydhes, sepse ky bashkim ul kostot. Por problemi kryesor i bujqësisë është tregu. Në rast se prodhon dhe nuk del dot në treg atëherë i gjithë mundi dhe djersa e fermerit shkon dëm sepse prodhimet bujqësore janë prodhime që prishen kollaj. Nëse nuk kalojnë me shpejtësi në treg atëherë këto rrezikojnë të prishen. Prandaj dhe investimi që është bërë në këto katër vite që kaluan në bujqësi dhe po vazhdon është të mbështesim pikat e grumbullimit, magazinat frigoriferike sepse ato janë për mua enët që lidhin prodhimin me tregun. Fillimisht duhet ta depozitosh prodhimin. Po nuk e depozitove kuptohet pastaj je i ekspozuar ndaj prishjes së tij. Një pjesë duhet ta përpunosh. Prandaj ky sistem do të bëjë të mundur që ta lidhi me tregun.

Dua të ndalem pak tek tregu vendas sepse lidhet me atë çfarë ne konsumojmë. Ku janë të përqendruara këto produkte? Janë për konsum apo për eksport i cili është i lakmuar sepse sigurisht sjell përfitime?
Ne jemi në një treg të hapur. Pra praktikisht prodhimi jonë ndodhet nën një trysni dhe një konkurrencë të egër dhe nga prodhimi i vendeve të tjera. Dhe kush e bën konkurrues prodhimin e bëjnë dy elementë. E bën në radhë të parë kostoja. Në rast se ti prodhon me kosto më të ulët kuptohet ke çmim më atraktiv dhe cilësia. Këto dyja janë elemente të cilët prodhimin bujqësor shqiptar duhet ti ketë në qendër të vëmendjes nëse do të jetë konkurrues. Natyrisht edhe shteti për mendimin tim nëpërmjet mekanizmave rregullatorë duhet të mbrojë prodhimin vendas dhe mos ta lërë atë pre të konkurrencave të pandershme. Kush janë konkurrencat e pandershme? Në rast se ne tashmë në tregjet e vendit, në tregun e Tiranës në pikun e sezonit të perimeve dhe frutave kemi edhe fruta importi. Kemi kajsi, kemi pjeshka, kemi qershi importi, kur kemi prodhimin tonë në pemë. Atëherë këtu diçka nuk shkon. Natyrisht ne nuk mund të bëjmë politika proteksioniste. Ama shteti ka në dorë disa paketa që i zbatojnë me shumë sukses edhe fqinjët tanë. Në radhë të parë marrëveshja e tregtisë së lirë të lejon që në kuadrin e masave jo tarifore ti të imponohesh me masa të karakterit fitosanitar të parandalimit të dampingut, të pengimit të importeve të cilët subvencionohen në origjinë. Sepse të gjithë këto mallra importi subvencionohen në origjinë. Duke u subvencionuar në origjinë atëherë e konkurrojnë produktin vendas dhe në marrëveshjen e tregtisë së lirë ndalohet importi i mallrave që subvencionohen në origjinë. Pra shteti i ka në dorë këto instrumenta dhe mund t’i zbatojë brenda të gjitha rregullave. Siç e zbatojnë për shembull vendet e tjera në raport me ne. Ju besoj e dini që Maqedonia nuk lejon absolutisht të importohet domate shqiptare nëpërmjet këtyre mekanizmave, pa u shitur edhe kokrra e fundit e domates së saj. Pra këto vende në mënyrë të zgjuar brenda kuadrit të çeftas, zbatojnë politika që mbrojnë prodhimin vendas. Nga ana tjetër unë sugjeroj që prodhimi vendas duhet të ketë prioritet në raport me prodhimin e importit në furnizimin e spitaleve, shkollave, forcave të armatosura. Këto janë mekanizma që i ka në dorë qeveria. Në këtë mënyrë qeveria ndërhyn në mënyrë aktive duke krijuar shumë më tepër akses për prodhimin vendas. Natyrisht tregu jonë është i hapur por duke vepruar në mënyrë të zgjuar dhe duke insistuar që prodhimi vendas të ketë më tepër akses. Ose pse jo në rrjetin e restoranteve apo të bareve që tashmë po lulëzojnë. Të normohet dhe të caktohet një kuotë e pranisë së detyruar e prodhimeve vendase përkundrejt edhe lehtësirave fiskale. Pra ti krijon edhe një hapësirë të re për prodhimin vendas. Mendoj kur kemi reçelin kur kemi glikonë shqiptare pse do të furnizojmë rrjetet e restoranteve me gliko importi. Dhe këto janë politika pro aktive.

Kam përshtypjen se kjo po bëhet tashmë sepse ka dhe nisma me turizmin rural, zona të cilat po zhvillohen…
Po bëhen por duhen normuar dhe rregulluar me ligj. Nuk mund të jetë çështje dëshire dhe as apeli. Për shembull unë do të preferoja që restorantet shqiptare krahas verërave të shtrenjta italiane, franceze etj, të kenë një kuotë të përcaktuar edhe të verërave shqiptare. Sepse kështu promovojmë këtë sektor i cili për hir të së vërtetës po krijon një traditë të konsoliduar tashmë të prodhimit edhe të cilësisë. Pra shteti nuk mund ta lërë në rënie të lirë bujqësinë. Duhet ta stimulojë por edhe duhet ta mbrojë. Pra duhet të eci në dy drejtime, ta mbështesin nëpërmjet një financimi më të madh i cili nuk mund të jetë vetëm me grante por do të jetë nga mekanzmi i kreditit agrar i cili për hir të së vërtetës ende është shum i dobet . Pavarësisht nga hapat që u bënë me fondin e garancisë ne shikojmë që bankat e nivelit të dytë e kreditojnë pak bujqësinë. Pse? Se normat e interesit janë relativisht të larta.

Çfarë ka ndodhur në kaq shumë vite, flitet që gjithmonë një partneritet, duket sikur bankat kanë qenë gjithmonë të gatshme për të ofruar ndihmën e tyre…

Është e vërtetë kjo, por duhet ta dini që sektori i bujqësisë është sektor me risk sepse është i ekspozuar ndaj faktorëve dhe bankat janë gjithmonë skeptike për tu futur në sektor me risk. Pra ndaj dhe duhet zbutur risku. Fondi i garancicë këtë kishte si synim, të zbuste riskun, duke vendosur ne dispozicion bankave një sasi parash që ata të zbusnin riskun e investimit dhe e dyta ti bënte me atraktive kreditë duke ulur normat e interesit. Kjo nuk po ndodh dhe unë tashmë do mendoja që qeveria në mënyrë proaktive një pjesë të fondeve që i hedh në bujqësi nëpërmjet buxhetit të shtetit, përmes AZHBR, ti përdor për të zbutur interesat e kredive. Ka shumë interes për kredimarrjen nga fermerët, biles edhe më të madh sesa granti sepse marrja e kredisë e bën fermerin që ta ketë paranë në dorë që në fillim të investimit. Kurse grantin do ta marrë kur ta këtë mbaruar investimin. Prandaj ai kërkon para në dorë për ta filluar aktivitetin. Por këtë duhet ta ketë me interes të ulët. Për këtë qeveria duhet të alokoj një sasi parash nga fondet e buxhetit të shtetit, bankat e nivelit të dytë në mënyrë që të japë kredi me interes të ulët. Po ju bëni një përllogaritje të vogël, në rast se qeveria do të mobilizonte jo pak por 4 milionë euro në vit, vetëm për mbulimin e interesave të kredisë, do të gjeneronte dhe injektonte në bujqësi plot 100 mijë euro qe do të thotë sa 5 herë buxheti i shtetit në vit. Prandaj këto janë mekanizma shumë racional, unë do ti sugjeroja , madje ne do ta bëjmë këtë dhe objekt të debatit në komisionin parlamentar të veprimtarive prodhuese, që të vihet menjëherë një pjesë e parave që i jepen bujqësisë si subvencione, të kalojnë për mbulimin e interesve të kredisë. Kjo do të ishte shumë atraktive dhe do të fuste në qarkullim një sasi shumë më të madhe parash nga ça i vihet në dispozicion bujqësisë.

Të paktën në GDP, politikisht është thënë që do të investohet në bujqësi, çfarë ka ndodhur gjatë këtyre viteve?

Unë mendoj që arritja më e madhe jona është që ne zgjodhëm një model që e stimuloi shumë bujqësinë. Po ju them vetëm në vitin 2017 deri kur kam qenë unë ministër i bujqësisë. Në vitin 2017 për herë të parë i keni statistikat atje, eksportet kapërcyen importet me 20%. Nuk kishte ndodhur ndonjëherë. Gjithmonë ka pasur bilanc negativ. Dhe kjo u lidh me faktin që ne investuam shumë në pikat e grumbullimit, ato që i japin akses prodhimit në treg. Nderi më i madh që mund ti bëhet një fermeri është tia blesh prodhimin. Në rast se ja blen prodhimin ai i ka të mbuluar me çmimin e blerjes kostot. Kush do t’ia blejë, grumbulluesi.Pra ti ndihmon grumbulluesin i zgjeron kapacitetet dhe ky i blen fermerit. Duke subvencionuar, rimbursuar grumbulluesit TVSH-në ai e transferon në çmime më atraktive për fermerin në procesin e shitjes. Dhe kjo bëri që nga 53 pika grumbullimi që unë e mora bujqësinë në vitin 2013, në vitin 2017 ne kishim 156 pika grumbullimi që të rriten eksportet. Bujqësia jonë është e orientuar drejt eksportin dhe kjo krijon vlerën më të madhe për ekonominë kombëtare dhe për individin. Ndërkohë unë e shikoj me prioritet edhe agroturizmin. Pra bujqësia nuk do të mund të jetë vetëm e drejtuar drejt eksportit.Bujqësia e ultësirës perëndimore sigurisht është bujqësi intensive dhe sigurisht do të shkojë për eksport. Por bujqësia e zonave të tjera, kodrinore malore do të jetë agroturistike sepse aty fermat janë më të vogla dhe fermat nuk mbahen vetëm me prodhim por mbahen natyrisht edhe me bujtina edhe me hoteleri, me aktivitet rekreacional që janë pjesë e fermës dhe në këtë mes ata mund të jenë po aq konkurues sa edhe prodhimi intensiv.

Edhe kanë lulëzuar…

Në Tiranë ka 23 pika agroturistike, që kanë prodhimin e tyre përgjithësisht bio dhe e kanë si pjesë të ofertës, lokale, restorante por dhe tregje lokale. Dhe kjo është për të inkurajuar, sepse njerëzit duan të dalin nuk duan të rrinë vetëm në Tiranë. Nuk mund të rrish vetëm nëpër kafenetë e kësaj zone këtu, dikush do të dalë nëpër malësinë e Tiranës, nëpër zona kondrinore por jo vetëm për turizëm por edhe për të provuar diçka dhe ky është një shans i madh për fermat agroturistike të cilat po lulëzojnë pikërisht në këto zona. Dhe jo vetëm kaq por dhe në veri, në juglindje dhe kud, këto janë një tren i ri dhe një mbështetje e bujqësisë.

Debat gjithnjë ka ngjallur dhe çështja e subvencioneve, si trajtohen fermerët, në çfarë kushtesh jemi sipas jush?

Unë mendoj që mbasi u mbështetën fuqimisht pikat e grumbullimit, ne tashmë duhet të kthejmë vëmendjen drejt subvencioneve direkte, paratë që shkojnë tek fermeri.Se siç thashë një element penalizues i prodhimit bujqësor është kostoja e tij e lartë. Pa u subvencionuar në mënyrë direkte kjo kosto do të mbetet e lartë dhe për rrjedhojë do ta bëjë të vështirë që të prodhojë në mënyrë të leverdisshme për të arritur tregun. Këto bëhen sipas politikave të BE, pra skemat e subvencionimit direkt kombëtare janë kopje e skemave të subvencionit të BE. Pra subvencionohet për hektarë, për njësi sipërfaqe, për numër krerësh, për numër bimësh të mbjella për njësi të sipërfaqes. Ne duhet ta rrisim këtë, kemi pasur fonde shumë modeste, shumë të kufizuara të paktën në mandatin e parë. Tani ka më shumë fonde dhe do të ishte mëkat që këto fonde mos të përdoren me efektivitet. Se kur ke para ke dhe instrumenta shumë më të fuqishme në dorë për të prodhuar ndryshimin. Por unë jam krenar për arritjen që pati bujqësia në vitin 2017 kur për herë të parë doli me bilanc pozitiv në eksportin e perimeve dhe frutave dhe reduktoi bilancin negativ që e kishte nga 1.7, në 1 me 3.4. Sepse ne natyrisht do të mbetemi importues të rëndësishëm të prodhimeve bujqësore për arsye se aty ne nuk kemi avantazhe konkurruese. Shqipëria nuk ka tokë për të qenë konkuruese në grurë, pavarësisht se do ta mbajmë grurin sepse është kulturë strategjike. Por gjithsesi nuk do të pretendojmë se do të mbulojmë nevojat apo do të eksportojmë. Ama do të jemi konkurrues në fruta dhe perime. Do të vazhdojmë të jemi konkurrues në tregun Amerikan por edhe në tregjet e BE me bimët mjekësore dhe aromatike. Dhe natyrisht sektori në rritje është peshkimi. Veçanërisht peshkimi me rezervate peshkimi, pasi kuptphet, turistët që vijnë në periudhën e verës peshkun kanë pjatë të preferuar. Peshku nuk do të vijë vetëm nga deti, do të vijë nga rezervatet nga investimet.

Ndalemi pak te siguria ushqimore. A gjykoni se ndoshta është e nevojshme të nis një kontroll apo një sensibilizim?

Unë mendoj, ky është një problem shumë kompleks, së pari duhet parë me shumë kujdes lista e importeve të insekticideve, pesticideve që nga fillimi. Këto duhet të jenë të çertifikuara nga BE. Të ndalohet për mendimin tim importi i insekticideve të cilat vijnë përtej hapësirave të BE. Pasi pesticidet, insekticidet, të BE dhe plehrat kimike janë të biodegradueshme,janë miqësore ndaj mjedisit dhe lënë shumë pak për të mos thënë aspak gjurmë. Ndërsa pesticidet, insekticidet, plehërat kimike që vijnë nga vendet e treta natyrisht nuk e ka këtë garanci. Pra të krehet lista dhe të na përcaktohet me ligj që vetëm këto kimikate që vijnë nga BE mund të përdoren në bujqësi. Ndërkohë duhet fuqizuar roli i drejtorive të bujqësive të cilat për fat të keq nuk ekzistojnë. Pasi drejtoritë e bujqësisë monitorojnë nëpërmjet agronomëve procesin e spërkatjes. Nuk mund ti lihet fermerit kjo. Fermeri nuk e ka njohurinë për të përdorur në sasinë e duhur dhe kohën e duhur të insekticideve. Nga ana tjetër pasi të përdoret insekticidi ai do të jetë i vëzhguar nga agronomi i cili do duhet të ishte atje si pjesë e drejtorisë së bujqësisë. Por këto të fundit nuk ekzistojnë, janë në bashki, nuk e di ça bëjnë. Për mua ka qenë një hap mbrapa, unë këtë e kam thënë që kur kam qenë në qeveri, nuk e them tani që jam në opozitë. Pasi agronomët do të monitoronin procesin e spërkatjes të plehrave kimike dhe natyrisht e ndalnin prodhimin. Kur spërkatet duhet të kalojë të paktën 10 ditë që produktet të mos dalin në treg. Po kush do ta garantojë këtë, do ta garantojë agronomi i cili do ta supervizojë dhe vetëm kur të japë lejen ai dhe natyrisht ai do marrë dhe mostrat për ti çuar në laborator për të parë nëse ka mbetje apo jo. Pra ky sistem për mendimin tim për fat të keq duhet rindërtuar. AKU-ja natyrisht është garante nëpërmjet sistemit të monitorimit të mbetjeve, të pranisë ose jo të mbetjeve toksike në fruta dhe perime, në produkte me origjinë shtazore. Dhe vetëm në këtë mënyrë ne do të bëjmë të mundur që të garantojmë që konsumatori shqiptar të konsumojë jo vetëm cilësoren por edhe të sigurtën.

al}lsiLOGO_LRI_lgi
Selia Qëndrore

Rruga Sami Frashëri
Godina 20/10
Tiranë, Shqipëri

Zyra e Kordinatorëve

Tel: +355 4 2270 412
Tel: +355 4 2270 413

Zyra e Sekretariatit

Tel: +355 4 2258 665

Zyra e Shtypit LSI

Tel: +355 4 225 758

info@lsi.al, www.lsi.al